Nội tiết tố sinh dục nữ

9 min read

Xét nghiệm nội tiết tố sinh dục nữ là công cụ cận lâm sàng quan trọng trong đánh giá chức năng của trục Hạ đồi - Tuyến yên - Buồng trứng (Hypothalamic-Pituitary-Ovarian axis - HPO). Việc khảo sát nồng độ hormone giúp bác sĩ đánh giá dự trữ buồng trứng, khả năng phóng noãn, phát hiện các rối loạn nội tiết và định hướng điều trị vô sinh - hiếm muộn cũng như quản lý các rối loạn kinh nguyệt.

Trục HPO hoạt động theo cơ chế phản hồi âm và dương phức tạp:

Vùng hạ đồi: Tiết hormone giải phóng gonadotropin (Gonadotropin-Releasing Hormone - GnRH) theo nhịp xung.
Tuyến yên: Đáp ứng với GnRH bằng cách tiết hormone kích thích nang noãn (Follicle-Stimulating Hormone - FSH) và hormone hoàng thể hóa (Luteinizing Hormone - LH).
Buồng trứng: Dưới tác động của FSH và LH, các nang noãn phát triển và tiết ra estradiol (E₂), progesterone (P₄) và inhibin B.

Do nồng độ các hormone này biến đổi sinh lý theo từng giai đoạn của chu kỳ kinh nguyệt và từng mốc tuổi trong đời người phụ nữ, việc nắm vững chỉ định, thời điểm lấy mẫu và cách biện giải kết quả là yêu cầu bắt buộc đối với bác sĩ lâm sàng.

Các chỉ số nội tiết tố chính

AMH (Anti-Müllerian Hormone)

Nguồn gốc: Tiết ra bởi các tế bào hạt của nang noãn nhỏ đang phát triển (nang tiền có hốc và nang có hốc nhỏ).
Ý nghĩa: Phản ánh chính xác số lượng nang noãn còn lại trong buồng trứng (dự trữ buồng trứng).
Đặc điểm nổi bật: Nồng độ AMH hằng định trong suốt chu kỳ kinh nguyệt, do đó có thể lấy mẫu xét nghiệm vào bất kỳ ngày nào.

Gonadotropin (FSH và LH)

FSH: Kích thích sự phát triển và chiêu mộ các nang noãn ở đầu pha tăng sinh.
LH: Thúc đẩy quá trình trưởng thành cuối cùng của noãn, kích hoạt hiện tượng phóng noãn và duy trì hoàng thể.
Đánh giá nồng độ nền: Được đo vào Ngày 2 - 4 của chu kỳ kinh. Sự gia tăng nồng độ FSH nền phản ánh buồng trứng suy giảm đáp ứng với kích thích gonadotropin.

Estradiol (E₂)

Nguồn gốc: Sản xuất chính bởi tế bào hạt của nang noãn trội và hoàng thể.
Tác dụng: Thúc đẩy sự tăng sinh của nội mạc tử cung, tạo chất nhầy cổ tử cung loãng và tham gia cơ chế phản hồi điều hòa tuyến yên.
Ý nghĩa lâm sàng: Đo E₂ nền (Ngày 2 - 4) giúp phát hiện hiện tượng chiêu mộ nang noãn sớm hoặc các nang tồn dư.

Progesterone (P₄)

Nguồn gốc: Sản xuất chủ yếu bởi hoàng thể sau khi phóng noãn diễn ra.
Tác dụng: Chuyển nội mạc tử cung sang giai đoạn chế tiết, chuẩn bị cho sự làm tổ của phôi.
Ý nghĩa lâm sàng: Nồng độ P₄ giữa pha hoàng thể (Ngày 21 của chu kỳ 28 ngày) được sử dụng để xác định chu kỳ đó có phóng noãn hay không.

Prolactin và TSH

Prolactin: Hormone từ tuyến yên trước. Nồng độ prolactin tăng cao (Hyperprolactinemia) làm ức chế tiết GnRH theo nhịp xung, gây rối loạn phóng noãn, kinh thưa hoặc vô kinh.
TSH (Thyroid-Stimulating Hormone): Tầm soát chức năng tuyến giáp. Rối loạn tuyến giáp (nhược giáp hoặc ưu giáp) ảnh hưởng trực tiếp đến chu kỳ kinh nguyệt và khả năng thụ thai.

Androgen (Testosterone và DHEAS)

Testosterone: Do buồng trứng và tuyến thượng thận tiết ra.
DHEAS (Dehydroepiandrosterone Sulfate): Tiết chủ yếu từ vỏ thượng thận.
Ý nghĩa: Gia tăng nồng độ androgen gợi ý hội chứng buồng trứng đa nang (Polycystic Ovary Syndrome - PCOS) hoặc u tiết androgen.

Đánh giá xét nghiệm

Nồng độ hormone sinh dục nữ có sự biến đổi đặc trưng qua từng giai đoạn phát triển từ sơ sinh đến sau mãn kinh.

Bảng “Tổng hợp ý nghĩa xét nghiệm nội tiết theo giai đoạn vòng đời”.

Chỉ số nội tiết	Sơ sinh (Mini-puberty)	Tuổi dậy thì	Độ tuổi sinh sản	Tiền mãn kinh / Mãn kinh
AMH (Dự trữ buồng trứng)	Thấp (chưa phát triển nang có hốc).	Đạt đỉnh cao nhất toàn đời (2.0 - 6.8 ng/mL).	2.0 - 5.0 ng/mL: Bình thường. < 1.0 ng/mL: Suy giảm dự trữ noãn. > 6.8 ng/mL: Gợi ý buồng trứng đa nang (PCOS).	< 1.0 ng/mL ở tiền mãn kinh. < 0.1 ng/mL ở mãn kinh (cạn kiệt nang noãn).
FSH & LH (Chức năng tuyến yên)	Tăng đột ngột sau sinh (2 - 6 tuần) rồi giảm, về trạng thái ngủ đông.	Tăng dần theo nhịp xung GnRH từ vùng dưới đồi.	FSH/LH Ngày 2 - 4: < 10 IU/L. Tỷ lệ LH/FSH ≥ 2: Dấu hiệu PCOS.	FSH tăng rất cao (> 30 - 40 IU/L) do mất phản hồi âm từ buồng trứng. Biến động thất thường ở tiền mãn kinh.
Estradiol (E₂) (Hormone buồng trứng)	Tăng nhẹ ngắn hạn, gây sưng vú/ra máu âm đạo sơ sinh rồi giảm.	Tăng dần, thúc đẩy đặc tính sinh dục phụ (vú, mông, tử cung).	Ngày 2 - 4: < 50 pg/mL. Lưu ý: Nếu E₂ ngày 2 quá cao (> 80 pg/mL) sẽ làm giảm FSH giả tạo.	Giảm rất thấp (< 20 - 30 pg/mL) ở giai đoạn mãn kinh thực sự.
Progesterone (P₄) (Xác nhận rụng trứng)	Rất thấp.	Rất thấp ở 1 - 2 năm đầu do chủ yếu là chu kỳ không phóng noãn.	Đo giữa pha hoàng thể (Ngày 21): > 3 ng/mL: Đã phóng noãn. > 10 ng/mL: Hoàng thể hoạt động tốt.	Thấp triệt để do buồng trứng không còn rụng trứng.
Prolactin & TSH (Tuyến yên & Tuyến giáp)	Chỉ xét nghiệm khi có bất thường bẩm sinh.	Tầm soát khi chậm dậy thì hoặc mất kinh nguyên phát.	Prolactin > 25 ng/mL: Gây vô kinh/vô sinh. TSH chuẩn bị thai kỳ: < 2.5 mIU/L.	TSH bắt buộc làm để phân biệt bệnh lý tuyến giáp với cơn bốc hỏa mãn kinh.
Androgen (Testosterone, DHEAS)	Chỉ xét nghiệm khi nghi ngờ tăng sinh thượng thận bẩm sinh (CAH).	Tầm soát khi trẻ rậm lông, mụn nặng, dậy thì sớm.	Tăng cao gợi ý PCOS hoặc u tiết androgen buồng trứng/thượng thận.	Giảm dần theo tuổi tác, một số trường hợp ưu thế tương đối gây rậm lông nhẹ.

Giai đoạn sơ sinh

Trong vài tuần đầu sau sinh, việc ngắt đột ngột nguồn hormone từ nhau thai làm kích hoạt tạm thời trục HPO ở trẻ sơ sinh:

Diễn tiến: Gonadotropin (FSH, LH) tăng cao trong khoảng 2 - 6 tuần đầu sau sinh, kéo theo sự tăng nhẹ của estradiol.
Biểu hiện lâm sàng: Có thể gặp hiện tượng sưng nhẹ tuyến vú hoặc ra máu âm đạo sinh lý ở trẻ gái sơ sinh. Trục HPO sau đó nhanh chóng đi vào trạng thái “ngủ đông” cho đến tuổi dậy thì.

Giai đoạn dậy thì

Sự tái kích hoạt nhịp xung GnRH từ vùng dưới đồi đánh dấu sự bắt đầu của tuổi dậy thì:

Thối động sinh học: Nồng độ FSH và LH tăng dần, kích thích buồng trứng tiết estradiol.
Tác động: Estradiol phát triển các đặc tính sinh dục phụ (phát triển tuyến vú, tử cung, phân bố mỡ).
Đặc điểm chu kỳ: Trong 1 - 2 năm đầu sau khi có kinh lần đầu (Menarche), đa số các chu kỳ là chu kỳ không phóng noãn, do đó nồng độ progesterone duy trì ở mức thấp.

Giai đoạn sinh sản

Đây là giai đoạn trục HPO hoạt động có chu kỳ hoàn chỉnh:

Dự trữ buồng trứng: Được đánh giá tối ưu nhất ở độ tuổi này qua nồng độ AMH (2.0 - 5.0 ng/mL) và FSH nền (< 10 IU/L).
Rối loạn thường gặp:
- Suy giảm dự trữ buồng trứng (Diminished Ovarian Reserve - DOR): AMH < 1.0 ng/mL, FSH nền tăng cao.
- Hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS): AMH tăng cao (> 6.8 ng/mL), tỷ lệ LH/FSH nền ≥ 2, tăng nồng độ androgen huyết thanh.

Giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh

Do sự cạn kiệt nang noãn buồng trứng:

Thay đổi nội tiết: Nồng độ AMH giảm dần xuống < 1.0 ng/mL ở tiền mãn kinh và < 0.1 ng/mL khi đã mãn kinh hoàn toàn.
Hiện tượng giải ức chế: Thiếu hụt estradiol và inhibin B dẫn đến mất cơ chế phản hồi âm, làm FSH tăng rất cao (> 30 - 40 IU/L).
Giai đoạn tiền mãn kinh: FSH và estradiol có thể dao động rất mạnh từng tháng, do đó không dùng FSH đơn lẻ để chẩn đoán mãn kinh ở người > 45 tuổi.

Lâm sàng

Thời điểm lấy mẫu

Chỉ định xét nghiệm nội tiết bắt buộc phải tuân thủ đúng thời điểm của chu kỳ kinh nguyệt để đảm bảo giá trị chẩn đoán:

Ngày 2 - 4 của chu kỳ kinh: Bắt buộc đối với FSH, LH, Estradiol (E₂) nhằm đánh giá nồng độ nền (Basal level).
Ngày 21 của chu kỳ (hoặc 7 ngày trước kỳ kinh dự kiến): Dành riêng cho Progesterone (P₄) để kiểm tra sự phóng noãn.
Không phụ thuộc chu kỳ kinh: AMH, TSH, Prolactin, Androgen (Testosterone, DHEAS) có thể thu thập mẫu vào bất kỳ ngày nào trong chu kỳ.

Nguyên tắc chẩn đoán

Không đưa ra kết luận chẩn đoán lâm sàng chỉ dựa vào một chỉ số đơn lẻ:

Đánh giá dự trữ buồng trứng: Bắt buộc phối hợp bộ ba [AMH + FSH nền + Siêu âm đếm nang thứ cấp (AFC)].
Chẩn đoán mãn kinh: Ở phụ nữ > 45 tuổi có triệu chứng lâm sàng rõ rệt (rối loạn kinh nguyệt, bốc hỏa, khô âm đạo), chẩn đoán dựa vào lâm sàng. Không lạm dụng xét nghiệm FSH đơn lẻ do nồng độ hormone dao động thất thường trong giai đoạn chuyển tiếp.

Định hướng xử trí

Khám hiếm muộn: Bắt buộc xét nghiệm nội tiết và siêu âm phụ khoa đồng thời cho người vợ, kết hợp xét nghiệm Tinh dịch đồ cho người chồng.
Dự trữ buồng trứng giảm (AMH thấp): Cần tư vấn người bệnh can thiệp Hỗ trợ sinh sản (IVF) sớm, tránh kéo dài thời gian chờ đợi làm mất cơ hội mang thai bằng noãn tự thân.
Suy buồng trứng sớm / Mãn kinh sớm (< 40 tuổi): Chỉ định điều trị Liệu pháp Hormone Thay thế (Hormone Replacement Therapy - HRT) ngay lập tức nếu không có chống chỉ định, nhằm bảo vệ hệ tim mạch và mật độ xương cho đến độ tuổi mãn kinh tự nhiên.¹²³⁴⁵

Tài liệu tham khảo

ACOG Practice Bulletin No. 126 (2012, Reaffirmed 2021) - Management of Infertility from Diminished Ovarian Reserve. American College of Obstetricians and Gynecologists. ↩
ASRM Ethics Committee Opinion (2020) - Testing and conditioning on ovarian reserve check status. Fertility and Sterility. ↩
NAMS Position Statement (2022) - The 2022 Hormone Therapy Position Statement of The North American Menopause Society. Menopause. ↩
ESPE Clinical Practice Guideline (2016) - Diagnosis and Management of Central Precocious Puberty. European Society for Paediatric Endocrinology. ↩
Bộ Y tế Việt Nam. Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các bệnh sản phụ khoa. NXB Y học; 2021. ↩